” این قدیمی ترین عکس ایران نیست “

0 382

بدون تردید اساسی‌ترین و مهم‌ترین ویژگی رسانه‌ی عکاسی سندیت آن می‌باشد. از همین رو سندیت این رسانه باعث می‌شود که «ما عکس را در روزنامه و رسانه‌های خبری به عنوان سندهای واقعی از جهان و رویدادها بپذیریم، یکباره آن را می‌بینیم و نیازی به مداقه حس نمی‌کنیم»۱ هرچند شاید «در نظر کلی بپذیریم که دستگاهی بی‌فکر، عیناً تصویر را ثبت کرده است».۲اما باید پذیرفت که این عکس، در مقطعی از تاریخ به دست عکاسی هنرمند و به منظوری خاص گرفته شده است. پس می‌توان دریافت که تفسیر و تاویل در این رسانه همانند دقت در ثبت، مهم و حیاتی می‌باشد.

 هرچند عمر این رسانه نسبت به سایر گونه‌های هنری زیاد نیست؛ اما با این حال گاهی چنان اشتباهات فاحشی در تفسیر عکس‌ها مشاهده می‌شود که باعث ابهام بیشتر در حیطه ی عکاسی مخصوصاً تاریخ عکاسی ایران شده است. یک نمونه آن مقاله ی مزین به عکسی از تاریخ قاجاریه توسط روزنامه ایران به تاریخ ۱۷ آذرماه ۱۳۷۷ (برابر با شعبان ۱۴۱۹ هـ.ق و ۶ دسامبر۱۹۹۸م.) به شماره ۱۱۱۱ صفحه ی ۷ آقای نوشته ی محسن میرزائی می‌باشد.

در این مقاله سعی شده است مطالب مقاله ای تاریخی که باعکسی از دوره ی قاجاریه تطبیق داده شده است را با استفاده از منابع تاریخی، اسناد، کتب عکاسی و ادبیات موجود دراین زمینه به بحث گذاشته شود و صحت این مطالب را به چالش بکشد و بر این نکته تاکید داشته باشد که این عکس مربوط به مراسم جلوس محمدشاه قاجار برمسند سلطنت به سال ۱۲۵۰ ه.ق برابر با سال ۱۸۳۴ م نیست، چرا که تاریخ ابداع عکاسی در فرانسه به پنج سال بعد از آن تاریخ یعنی سال ۱۸۳۹ م مربوط می شود.

– قسمتی از مقاله ی مذکور آمده است: «این عکس را کارشناسان عکس‌های تاریخی، قدیمی‌ترین عکس ایران دانسته قدمت آن را به ۱۶۹ سال پیش می‌رساند.عکسی که مشاهده می کنید یکی از ارزنده ترین اسناد تاریخی است که در سال ۱۲۵۰ه.ق در مراسم جلوس محمد شاه قاجار پدر ناصرالدین شاه گرفته شده است»۳عدد ۱۶۹ سال وتاریخ ۱۲۵۰ ه.ق برای آن عکس با توجه به اینکه «ابداع عکاسی در روز ۷ ژانویه ۱۸۳۹ در مجمع فرهنگستان علوم فرانسه اعلام شد»۴. طبق فرمول۵ زیر  اشتباه می‌باشد.

تبدیل سال(H تاریخ هـ.ق به C تاریخ میلادی)

   طبق فرمول سال ۱۸۳۴ م برابر با ۱۲۵۰ه.ق.مصادف با به سلطنت رسیدن محمد شاه(سلطنت ۱۲۶۴-۱۲۵۰هـ.ق(می باشد، که پنج سال قبل از ابداع عکاسی است. همچنین عمر عکاسی از تاریخ۱۸۳۹م تا ۱۹۹۸م (تاریخ نگارش مقاله ی مذکور) تقریبا ۱۵۹ سال می باشد نه ۱۶۹سال.

-با توجه به اینکه ابداع عملی عکاسی توسط لویی ژاک مانده داگر (۱۷۸۹-۱۸۵۱م) در سال ۱۸۳۹م اعلام شد این سال برابر با سال ۱۲۵۵ هـ.ق می‌باشد یعنی پنج سال بعد از به سلطنت رسیدن محمدشاه است که در این صورت عکس با این مطلب که «در مراسم جلوس محمدشاه قاجار پدر ناصرالدین شاه گرفته شده است»‌۶ همخوانی ندارد.

-مقاله ی دکتر شهریار عدل در کنفرانس هنر و معماری دوران قاجار در لندن (تابستان ۱۹۹۹ م)که در این مقاله دکتر شهریار عدل شروع عکاسی به روش داگرئوتیپی۷ در ایران را اواسط دسامبر ۱۸۴۲م اواسط ذیقعده ۱۲۵۸ هـ.ق توسط نیکلای پاولوف (NikolayPavolov) دیپلمات جوان روس عنوان کرده‌اند. «به درخواست محمدشاه، دولتین روس و انگلیس اسباب عکاسی داگرئوتیپی را به ایران فرستادند. دستگاه روس که هدیه امپراطور بود زودتر رسید. نیکلای پاولوف دیپلمات جوان روس که به این منظور تعلیم عکاسی دیده بود این اسباب را به طهران آورده در تاریخ مذکور نخستین عکس ثبت شده در تاریخ ایران را در حضور محمدشاه برداشت.»۸

این مطلب نیز ثبت اولین عکس را به سال ۱۲۵۸ هـ.ق یعنی هشت سال بعد از به سلطنت رسیدن محمدشاه بیان می‌کند.

 – در صورتی که فرض کنیم عکس بالا آن هم قبل از ابداع شیوه ی داگرئوتیپ با فرض  دقت زیاد شیوه هلیوگرافی۹ ژوزف نیسفورنیپس (۱۸۳۳-۱۷۶۵م.) که اولین عکس تاریخ را در حدود سال ۱۸۲۶ م /۱۲۴۱ هـ.ق گرفته ، تاریخ مذکور برابر با سلطنت فتحعلیشاه قاجار (سلطنت ۱۲۵۰-۱۲۱۲هـ.ق) می‌باشد نه به سلطنت رسیدن محمدشاه. البته شاید جناب نیپس با هشت ساعت نوردهی به آن جماعت و تازه یک سال بعد از فوتش، تصویری با این وضوح گرفته است.

    -«در یادداشت‌های برجای مانده از ژول ریشار فرانسوی (۱۸۹۱-۱۸۱۶م.) نیز به عکسبرداری از محمدشاه- ناصرالدین میرزا ولیعهد و حاجی‌میرزا آقاسی اشاراتی شده است».۱۱

در این مقاله آمده است که «پنجم دسامبر ۱۸۴۴ پنجشنبه ۲۳ ذیقعده‌ی ۱۲۶۰ ه.ق به توسط مادام عباس پیش ولیعهد رفتم (در تبریز) تا عکس او [ناصرالدین میرزای سیزده ساله] را در روی صفحه نقره بیندازم».۱۲این یادداشت نیز مشخص می کند ژول ریشار پنج سال بعد از ابداع عکاسی از محمد شاه و ناصرالدین شاه عکاسی کرده ، هرچند که«هیچکدام از عکس‌های تهیه ‌شده به طریقه داگرئوتیپ تاکنون در ایران یافت نشده‌اند».۱۳

 – از دیگر شیوه های رایج در عکاسی دوره ی قاجاریه شیوه ی کالوتیپ۱۴ می باشد.«از عکس‌هایی که به شیوه کالوتیپ تهیه شده نمونه‌هایی وجود دارد که اثر لوئیچی پشه (فوت در ایران ۱۸۶۴م) افسر ایتالیایی است. سال عکاسی به شیوه کالوتیپ در ایران به سال ۵-۱۲۷۴هـ ق/۱۸۵۸ م باز می‌گردد.»۱۵

  – با توجه به وضوح نسبتاً خوب این تصویر و این که از فاصله‌ی زیادی گرفته شده است احتمال می رود این تصویر با استفاده از شیوه‌ی کلودیون‌تر۱۶ و استفاده از چاپ نمکی۱۷ یا شیوه چاپ آلبومینی۱۸،تهیه شده باشد. شیوه‌ی چاپ آلبومینی در سال ۱۸۵۰م توسط لویی دزیره بلانکار اورار ارائه شده و این تاریخ برابر با ۱۲۶۶ هـ.ق یعنی دومین سال سلطنت ناصرالدین شاه (سلطنت۱۳۱۳-۱۲۶۴هـ.ق) می باشد.

-این تصویر در کتاب‌های تهران قدیم آقای حسن بیگی در صفحه ۴۷ با زیرنویس «قدیمی‌ترین عکس که در ایران برداشته شده و محمدشاه قاجار را به اتفاق عده‌ای از درباریان در ایوان کاخ گلستان نشان می‌دهد». [تکرار اشتباه تاریخی آقای محسن میرزائی]، و کتاب تهران عهد ناصری آقای ناصر نجمی صفحه ۶۶ بدونعنوان و تاریخ که ایوان تخت مرمر در آن تصویر حذف شده و نیز کتاب سیمای تهران دکتر سمسار و فاطمه سراییان صفحه ۷۴ با ذکر آلبوم ۱۶۱ عکس ۱۳ اندازه ۶/۱۵×۸/۱۸ بدون تاریخ آمده است.

ـ بدون شک و با دلایل ذکر شده مشخص می‌شود که مطلب تاریخی ارائه شده در مقاله‌ی روزنامه‌ی ایران سندیت تاریخی دارد ولی این مطلب بیان‌کننده ارتباط تصویر مذکور با مراسم جلوس محمدشاه بر تخت سلطنت نمی‌باشد و اینکه نویسنده محترم مقاله‌،هی چگونه منبعی در خصوص استدلالی به این مهمی آن هم برای تاریخ عکاسی ایران بیان نکرده، فقط با بیان «عکس روایتگر تاریخ» برای عکسی که موضوع آن ناشناس و بدون تاریخ بوده مطالبی افاضات فرموده اند که جای تامل دارد.

پی‌نوشت‌ها:

۱– برت، تری‌، نقد عکس، ترجمه عباسی، اسماعیل(۱۳۷۹) – میرعباسی، کاوه، انتشارات مرکز، ص ۵۲

۲- برت، تری، نقد عکس، ترجمه عباسی، اسماعیل(۱۳۷۹) – میرعباسی، کاوه، انتشارات مرکز، ص ۵۲

۳- روزنامه‌ی ایران، یکشنبه ۱۷ آذر ۱۳۷۷، شماره ۱۱۱۱ ص ۷

۴- تاسک، پطر، ترجمه و تالیف ستاری، محمد(۱۳۷۷) ، سیر تحول عکاسی، انتشارات سمت، ص ۱

۵- بیات،عزیزالله(۱۳۷۷)،شناسایی منابع و مأخذ تاریخ ایران، انتشارات امیرکبیر، ص ۲۵۲

۶- روزنامه‌ی ایران، یکشنبه ۱۷ آذر ۱۳۷۷، شماره ۱۱۱۱ ص ۷

۷- روش داگرئوتیپ: طریقه ای در عکاسی که لوئی ‍ژاک مانده داگر با همکاری نیپس اختراع کرد(۱۸۳۹)  را صفحه ی مسی نقره اندود و صیقلی را تحت تاثیر بخار ید قرار می دادند تا برآن یدید نقره که نسبت به نور حساس است، تشکیل شود. سپس صفحه را در اتاق تاریک مقابل منظره ای می گذاشتند. برای ظاهر کردن تصویر آن را در مجاورت بخار جیوه قرار می دادند سپس با هیپوسولفیت ثابت می کردند. عباسی، اسماعیل(۱۳۷۵)، فرهنگ عکاسی،انتشارات سروش، ص ۷۹

۸- طهماسب‌پور، محمدرضا(۱۳۸۱)،ناصرالدین، شاه عکاس ،انتشارات تاریخ ایران،ص۱۷ ونیز فصلنامه طاووس، ش ۵ و ۶ پاییز و زمستان ۱۳۷۹ ص ۵۸- ۹۰   

۹-روش هلیوگرافی: نگارش با نور خورشید. شیوه تهیه عکس که نیپس اختراع کرد. صفحه مفرغی صیقل یافته‌ای را به قیراندود می‌کردند و در اتاقک تاریک قرار می‌دادند. تابش نور، قسمتهایی از قیر را سفت می‌کرد. با به کار بردن نوعی حلال تصویری بر روی صفحه ایجاد می‌شد. عباسی، اسماعیل(۱۳۷۵)، فرهنگ عکاسی، انتشارات سروش، ص ۲۵۳

۱۰- عدل، شهریار(۱۳۸۵)و دیگران، موزه عکسخانه شهر معرفی گنجینه، انتشارات موزه عکسخانه شهر، ص ۴ و ۵

۱۲- تاسک ، پطر، ترجمه و تالیف ستاری، محمد(۱۳۷۷) ، سیر تحول عکاسی، ،انتشارات سمت، ص ۸

۱۳-عدل، شهریار(۱۳۸۵)و دیگران، موزه عکسخانه شهر معرفی گنجینه، انتشارات موزه عکسخانه شهر، ص ۴ و ۵

۱۴- کاغذ کالوتیپ: کاغذ معمولی در محلول یدورنقره خیسانده و پس از خشک شدن با نیترات نقره حساس می شد. سپس این کاغذ را در دوربین می گذاشتند و بر روی آن عکس می انداختند پس از ظهور و ثبوت این کاغذ تصویر منفی به دست می آمد.به روش کنتاکت و با نور روز از روی تصویر منفی، تصویرمثبت دست می آمد. ابداع این روش را به سال ۱۸۴۱ به فاکس تالبوت انگلیسی نسبت می دهد. عکس های چاپ شده در این روش به دلیل انتقال بافت کاغذ در عکس مثبت وضوح کافی نداشت. عدل ،شهریار(۱۳۸۵)و دیگران، موزه عکسخانه شهر معرفی گنجینه، انتشارات موزه عکسخانه شهر، ص ۶

۱۵-عدل ،شهریار(۱۳۸۵ )و دیگران، موزه عکسخانه شهر معرفی گنجینه، انتشارات موزه عکسخانه شهر، ص ۴ و ۵

۱۶- شیشه کلودیون تر: روی شیشه تمیز و بدون خش با محلول کلودیون که ترکیبی از پنبه باروتی حل شده در اتر و الکل بود پوشانده وسپس شیشه با یدورپتاسیم و نیترات نقره حساس می شد.قبل از خشک شدن شیشه آن را در دوربین می گذاشتند و بر روی آن عکس می انداختند پس از ظهور و ثبوت شیشه ، تصویرمنفی بر روی  آن پدید می آید.شیشه را برای محافظت از خراش با ورنی می پوشانند. از این شیشه به روش کنتاکت بر روی کاغذ نمکی یا آلبومینه تصویر به دست می آید.ابداع این روش را به سال ۱۸۵۱م به اسکات آرچر انگلیسی نسبت می دهند.  عدل ،شهریار(۱۳۸۵)و دیگران، موزه عکسخانه شهر معرفی گنجینه، انتشارات موزه عکسخانه شهر، ص ۶

۱۷-کاغذ چاپ نمکی: کاغذ مرغوب وبدون لکه را در آب نمک حاوی نمک طعام به مدت ۳تا ۴ ساعت می خیسانند وپس از خشک کردن آن را با نیترات نقره حساس می کنند.سپس به روش کنتاکت و با استفاده از نور روز در کاش مخصوص شیشه ی کلودیون تر را که تصویر منفی بر روی آن است بر روی کاغذ نمکی می گذارند و به مدت ۵ تا ۱۵ دقیقه نور می دهند تصویر مثبت به مرور و بدون نیاز به هیچ داروی ظهوری بر روی کاغذ نقش می بندد.برای ماندگاری بهتر می توان آن را در محلول هیپوسولفیت انداخت.به کاغذ نمکی،کاغذ روز چاپ نیز می گویند. عدل ،شهریار(۱۳۸۵)و دیگران، موزه عکسخانه شهر معرفی گنجینه، انتشارات موزه عکسخانه شهر ، ص ۷

۱۸-کاغذ چاپ آلبومینیه: به قدر کفایت سفیده ی تخم مرغ را در ظرف چینی می ریزند و خال های سفید ( جنین) را از آن جدا می کنند.سپس مقداری نمک طعام را در آب حل و به سفیده ها اضافه می کنند و خوب هم می زنند تا کف کند.سپس این کف را از الک می گذرانند و صاف می کنند.پس از آن کاغذ صاف و بدون لکه را در محلول حاصل می خیسانند.بعدا به کمک نیترات نقره کاغذ را حساس می کنند.برای تهیه تصویر مثبت شیشه کلودیون تر را که منفی است به همراه کاغذ آلبومینه  درکاش کنتاکت می گذارند و زیر نور آفتاب در حدود ۶ثانیه و در سایه حدود ۶۰ ثانیه نگاه می دارند.پس از آن کاغذ را در داروی ظهور می اندازند تا تصویر مثبت مرئی می شود.سپس با هیپوسولفیت سدیم آن را ثابت می کنند.این شیوه را در سال ۱۸۵۰ لوئی دزیره بلانکار اورار(Everar. l.d.Blanquar) ابداع کرد. کیفیت کاغذ آلبومینه و ثبات تصویر آن بهتر از کاغذ نمکی بود.رنگ کاغذ آلبومینه عموما شیر شکلاتی است. عدل ،شهریار (۱۳۸۵)و دیگران، موزه عکسخانه شهر معرفی گنجینه، انتشارات موزه عکسخانه شهر، ص ۷

منابع:

– آینه‌وند، صادق(۱۳۷۷)،علم تاریخ در گستره تمدن اسلامی، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

– بامداد، مهدی(۱۳۴۷)، شرح حال رجال ایران، جلد ۱-۲-۳-۴، انتشارات زوار

– برت، تری (۱۳۷۹) ، نقد عکس، ترجمه عباسی، اسماعیل – میرعباسی، کاوه، انتشاراتمرکز

– بیات، عزیزالله(۱۳۷۷)، شناسائی منابع و مأخذ تاریخ ایران، انتشارات امیرکبیر

– تاسک، پطر، ترجمه و تالیف ستاری، محمد(۱۳۷۷) ، سیر تحول عکاسی، ،انتشارات سمت

– کو ، برایان، ترجمه، سیار، پیروز(۱۳۷۹) ، عکاسان بزرگ جهان، انتشارات نی

– طهماسب‌پور(۱۳۸۱)،محمدرضا ، ناصرالدین شاه عکاس، انتشارات تاریخ ایران

– عباسی، اسماعیل(۱۳۷۵) ، فرهنگ عکاسی، انتشارات سروش

-عدل، شهریار،(۱۳۸۵)، ستاری،محمد – عباسی، اسماعیل – رحیمیان، محمدمهدی و طریقی، مژگان، موزه عکسخانه شهر معرفی گنجینه، انتشارات موزه عکسخانه شهر

– مارکام، کلمنت، ترجمه فرزانه، میرزارحیم( ۱۳۶۴) – افشار، ایرج تاریخ ایران در دوره قاجار، انتشارات فرهنگ ایران

– مستوفی، عبدالله(۱۳۴۳)، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، انتشارات زوار

 

 

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.